Smaad

Vrijheid van meningsuiting is in Nederland een grondrecht. Er zitten wel grenzen aan dit recht. Racistische of discriminerende uitlatingen zijn bij wet verboden. En belediging, smaad of laster kunnen leiden tot een rechtszaak.

Een bijzonder geval is geheimhouding. Wie op zijn werk een geheimhoudingsverklaring (non-disclosure agreement) tekent, geeft zijn recht van vrije meningsuiting op. In de sectie Legaal bloggen: Bloggen en het werk staat meer over de relatie tussen bloggen en het werk.

Bij smaad gaat het om een specifieke beschuldiging (“Koop niet op Marktplaats.nl bij Jansen, want hij incasseert wel je geld maar stuurt de spullen niet op”). Een belediging is algemener en vager (“Jansen is een dief”).

Smaad is het opzettelijk aantasten van iemands eer of goede naam door verspreiding van een bepaalde bewering. Doe je dat op je blog (in tekst of met een afbeelding), dan pleeg je smaadschrift. Nog een trapje verder heet laster: smaad of smaadschrift plegen terwijl je wist dat de bewering een leugen was.

Het enkele feit dat de bewering waar is, is nog geen verdediging tegen een aanklacht wegens smaad! Er moet een goede reden zijn geweest om die bewering te doen. Rondbazuinen dat de buurvrouw veel drinkt, kan dus best smaad zijn ook al is het waar.

Een bewering is geen smaad wanneer je deze moet doen om jezelf te verdedigen, of wanneer de bewering in het algemeen belang is. Zo’n belang is bijvoorbeeld dat de buurvrouw door haar vele drinken niet goed voor haar kinderen kan zorgen. Ook vermelden dat iemand is veroordeeld voor een bepaald feit, is geen smaad (aangenomen dat hij inderdaad daarvoor veroordeeld is natuurlijk).

Niet elke vorm van kritiek of negatieve uitlating over iemand is een belediging. Belediging is een strafbaar feit. Er is geen precieze definitie, het hangt zeer sterk van het geval af. Iemand uitschelden is meestal een belediging. Ook grievende kritiek en onnodig kwetsende uitlatingen kunnen snel een strafbare belediging vormen.

Dit geldt niet alleen wanneer je dit zegt tegen of schrijft naar de persoon in kwestie. Iets dergelijks op je blog zetten is ook belediging.

Van belediging is geen sprake bij “gedragingen die ertoe strekken een oordeel te geven over de behartiging van openbare belangen.” Het afkraken van een film is dus geen belediging voor de regisseur, tenzij dit ontaardt in een persoonlijke aanval.

Naast de ‘gewone’ belediging bestaan er ook bijzondere beledigingen. Hieronder valt bijvoorbeeld belediging van de koningin of het hoofd van een bevriende staat. Ook specifiek verboden is belediging van een groep mensen wegens hun ras, hun godsdienst of levensovertuiging of hun hetero- of homoseksuele geaardheid.

Een uitgebreide introductie over belediging en smaad is Geschokt, gekwetst, verontrust? van Harry Coerver. Wie echt wil weten hoe het zit, kan beginnen met het proefschrift Strafbare belediging van Alfred Janssens (1998).

Vrijheid van meningsuiting is er met name om ideeën en denkbeelden te verspreiden die schokken, kwetsen of verontrusten, zo vond het Europese Hof van Justitie. Een journalist, en zeker een columnist, kan dus heel ver gaan.

Wanneer je de juridische grenzen gaat opzoeken, neem je natuurlijk wel het risico dat iemand anders vindt dat je er overheen gegaan bent. Je hebt dan een reële kans op rechtszaken wegens belediging, smaad of haatzaaien.

Een parodie is een humoristische nabootsing van een werk, waarbij het contrast met het originele werk overheerst. Een karikatuur is een parodie in de vorm van een portret van een persoon. Een parodie mag niet bedoeld zijn om te concurreren met het origineel.

Bij een parodie mag je elementen uit het origineel overnemen om de parodie herkenbaar te maken. Om bijvoorbeeld een parodie op een stripverhaal te maken, mag je de personages natekenen in je eigen nieuwe situatie. Zo werd in 1984 het stripverhaal Suske en Wiske en de Glunderende Gluurder een toelaatbare parodie geacht. In dit verhaal beleefden Suske en Wiske allerlei avonturen die bepaald niet pasten bij hun keurige levensstijl uit de echte albums.

Het moet bij een parodie wel gaan om een humoristisch contrast met het origineel. Het mag niet alleen maar een humoristisch werk zijn waarin elementen uit een ander werk gebruikt worden. Dus bijvoorbeeld de personages uit Harry Potter opvoeren om kritiek te leveren op de Russische maatschappij mag niet. Op grond van dit argument werd in 2003 het boek Tanja Grotter en de Magische Contrabas geen parodie geacht. Daarbij telde ook de grote oplage van het werk mee.

Een parodie mag niet nodeloos verwarrend, beledigend of schadelijk zijn voor het geparodieerde werk of de auteur daarvan.

Sommige mensen raden aan om over gevoelige situaties anoniem (of onder pseudoniem) te bloggen. Dat kan prettig zijn als het bijvoorbeeld gaat om een blog over een ernstige ziekte of een voorkeur die niet de hele buurt hoeft te weten.

Een pseudoniem helpt je echter niet als je bij het bloggen strafbare feiten begaat. In november 2004 bepaalde de Hoge Raad dat een provider adresgegevens van een klant moet afgeven wanneer deze mogelijk onrechtmatige activiteiten ontplooit. Je bent dus via je provider nog steeds op te sporen als je anoniem aan je blog werkt.